Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) został ustanowiony w 2021 r. jako jeden z najważniejszych instrumentów polityki spójności Unii Europejskiej. Jego celem jest łagodzenie społecznych, gospodarczych i środowiskowych skutków odchodzenia od paliw kopalnych, zwłaszcza w regionach węglowych. Budżet Funduszu wynosi ok. 17,5 mld euro.
Środki FST wspierają w szczególności:
- dywersyfikację gospodarczą,
- rozwój małych i średnich przedsiębiorstw oraz innowacji,
- rekultywację terenów pogórniczych,
- inwestycje w odnawialne źródła energii,
- przekwalifikowanie pracowników,
- przygotowanie społeczności lokalnych do nadchodzących zmian.
Dlaczego publikujemy ten raport właśnie teraz?
W lipcu 2025 r. Komisja Europejska przedstawiła propozycję budżetu UE na lata 2028–2034, która nie zakłada kontynuacji FST.
Utrzymanie wsparcia dla regionów odchodzących od paliw kopalnych jest jednak kluczowe ze względu na to, że:
- transformacja regionów węglowych to proces wieloletni, często rozłożony na dekady,
- w wielu państwach (m.in. w Polsce, Czechach, Rumunii i Niemczech) proces transformacji nie zakończy się przed 2030 r.,
- brak stabilnego wsparcia może osłabić zaufanie społeczne i spowolnić zmiany.
Wdrażanie FST w Czechach, Niemczech, Grecji, Polsce, Rumunii i Hiszpanii
Analiza sytuacji sześciu wybranych państw członkowskich pokazuje wyraźne różnice we wdrażaniu Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji w poszczególnych krajach. Ma to często bezpośredni wpływ na tempo i jakość wykorzystania środków. Państwa do analizy dobrano tak, aby odzwierciedlić zróżnicowanie geograficzne, różne modele zarządzania FST oraz inne punkty wyjścia transformacji energetycznej. Pod uwagę wzięto także rolę węgla w miksie energetycznym.
Czechy
W ostatniej dekadzie Czechy znacząco ograniczyły udział węgla w produkcji energii elektrycznej – z 49% w 2015 r. do 34% w 2025 r. Według czeskiego Krajowego Planu na rzecz Energii i Klimatu, wydobycie węgla brunatnego ma zakończyć się w 2033 r. Ostatnia kopalnia węgla kamiennego została zamknięta w styczniu 2025 r.
W ramach FST Czechy otrzymały 1,64 mld euro (czwarta największa alokacja w UE), z czego zakontraktowano 81,8%, a wydano 8,8%.
FST wdrażany jest w modelu scentralizowanym – Ministerstwo Rozwoju Regionalnego odpowiadało za koordynację procesu planowania i programowania, a Ministerstwo Środowiska za jego wdrażanie. Ten podział kompetencji utrudnia jednak spójne zarządzanie. Fundusz koncentruje się głównie na projektach infrastrukturalnych i społecznych, przy ograniczonym wsparciu dla pracowników dotkniętych transformacją. Widoczny jest także niski poziom integracji z innymi instrumentami finansowymi oraz ograniczona przejrzystość procesu wyboru projektów strategicznych.
Niemcy
Niemcy pozostają jednym z największych producentów energii z węgla w UE, choć jego udział spadł z 45% w 2015 r. do 22% w 2025 r. Transformacja realizowana jest w ramach strategii Energiewende zakładającej odejście od węgla najpóźniej do 2038 r.
W ramach FST Niemcy otrzymały 2,5 mld euro. Do tej pory zakontraktowano 48,8% środków, a wydano 5,9%.
FST pełni funkcję uzupełniającą wobec szerokiego wsparcia krajowego – rząd federalny przeznaczył ponad 41 mld euro na regiony węglowe do 2038 r. Pomimo dobrze rozwiniętych struktur instytucjonalnych tempo wykorzystania środków pozostaje umiarkowane. Jednocześnie interesariusze podkreślają wartość FST jako narzędzia elastycznego i ukierunkowanego terytorialnie. Kluczowe pozostaje lepsze komunikowanie efektów wsparcia UE.
Grecja
Grecja należy do najszybciej odchodzących od węgla państw UE – jego udział spadł z 49% w 2015 r. do 5% w 2025 r., a całkowite odejście planowane jest na 2028 r.
W ramach FST kraj otrzymał 1,6 mld euro, z czego zakontraktowano 52,9%, a wydano 7,8%.
FST wspiera przede wszystkim transformację gospodarczą i rozwój inwestycji. Silna koncentracja na projektach gospodarczych rodzi pytania o wystarczające wsparcie społeczne. Proces zarządzany jest centralnie przez Just Transition Special Authority (JTSA), jednostkę powołaną do tego celu przy Ministerstwie Gospodarki i Finansów i odpowiedzialną zarówno za planowanie, jak i wdrażanie FST. Dodatkową rolę pełni spółka państwowa METAVASI M.A.E. zarządzająca terenami pogórniczymi i wspierająca nowe inwestycje.
Polska
Polska ograniczyła udział węgla w miksie energetycznym z 87% w 2015 r. do 52% w 2025 r.
Jest największym beneficjentem FST – otrzymała 3,75 mld euro. Zakontraktowano 73,3% środków, a wydano 12,5% – to najwyższy poziom w Unii Europejskiej.
Fundusz pełni kluczową rolę w warunkach braku spójnej strategii krajowej transformacji. Model wdrażania oparty na decentralizacji pozwala lepiej dopasować działania do potrzeb regionów, ale prowadzi do rozproszenia i ograniczonej koordynacji. Wyzwaniem pozostaje także niewystarczające zaangażowanie najważniejszych podmiotów sektora energetycznego, takich jak spółki energetyczne, co utrudnia osiągnięcie systemowych efektów.
Rumunia
Udział węgla w miksie energetycznym Rumunii spadł z 29% w 2015 r. do 14% w 2025 r., a jego wykorzystanie ma zakończyć się w 2032 r.
Rumunia otrzymała 2,14 mld euro w ramach FST (trzecia największa alokacja w UE), z czego do tej pory zakontraktowano 37,9%, a wydano 3,2%.
Rumunia zmaga się z poważnymi trudnościami we wdrażaniu FST. Niski poziom wykorzystania środków wynika przede wszystkim z ograniczonych zdolności instytucjonalnych oraz opóźnień administracyjnych. Podobnie jak w innych krajach regionu, komponent społeczny pozostaje słabo rozwinięty.
Hiszpania
Hiszpania reprezentuje model najbardziej zaawansowanej transformacji, w którym większość kopalń i elektrowni węglowych została już zamknięta – w 2015 r. udział węgla w miksie energetycznym wynosił 21%, w 2025 r. – mniej niż 1%.
W ramach FST Hiszpania otrzymała 869 mln euro. Do końca 2025 r. zakontraktowano 48,8% środków z FST i nie wydano żadnych środków.
FST w Hiszpanii ma charakter uzupełniający wobec rozbudowanych polityk krajowych, w tym Strategii Sprawiedliwej Transformacji, która aktualizowana jest co 5 lat. Proces koordynuje Instytut Sprawiedliwej Transformacji powołany w 2020 r. Pomimo rozwiniętych struktur instytucjonalnych wykorzystanie środków pozostaje ograniczone. Wśród planowanych działań szczególną uwagę zwraca się na wsparcie grup najbardziej dotkniętych transformacją oraz uwzględnienie kryteriów społecznych w wyborze projektów.
Wnioski
Rola FST różni się w zależności od kontekstu krajowego. W przypadku Polski, Czech i Rumunii Fundusz stanowił impuls do rozpoczęcia działań w regionach węglowych i wpłynął na zmianę podejścia do procesu transformacji. W Grecji, Hiszpanii i Niemczech – stanowił narzędzie uzupełniające dobrze rozwinięte instrumenty finansowe i strategie krajowe.
We wszystkich analizowanych przypadkach widoczne są jednak wspólne wyzwania, jakimi są:
- zachowanie równowagi między inwestycjami gospodarczymi a społecznymi,
- efektywność zarządzania,
- jakość proponowanych projektów oraz poziom zaangażowania interesariuszy lokalnych.
FST odegrał istotną rolę w budowie zaufania społecznego do procesu transformacji, wzmocnieniu planowania długoterminowego oraz opracowaniu harmonogramów odejścia od paliw kopalnych w państwach, w których nie było to wcześniej możliwe. Jego zaletami są podejście terytorialne, elastyczność oraz możliwość łączenia inwestycji infrastrukturalnych z działaniami społecznymi.
Zaniechanie kontynuacji Funduszu może prowadzić do spowolnienia tempa transformacji, spadku zaufania społecznego do niej oraz zatrzymania procesu w jego kluczowym momencie.
Rekomendacje
1. Utrzymanie ukierunkowanego wsparcia po 2027 r.
W przypadku braku kontynuacji FST konieczne jest wyodrębnienie środków w nowych instrumentach finansowych.
2. Lepsza koordynacja polityk w zakresie transformacji energetycznej
Wzmocnienie spójności między poziomem unijnym, krajowym i regionalnym.
3. Finansowanie oparte na wynikach
System powinien premiować efektywne regiony.
4. Wsparcie projektów wysokiej jakości
Innowacyjne przedsięwzięcia wymagają czasu i elastyczności.
5. Wzmocnienie zdolności instytucjonalnych w poszczególnych krajach
Jest to kluczowe dla skutecznego wykorzystania środków.
6. Utrzymanie podejścia terytorialnego
Interwencje powinny odpowiadać na specyfikę regionów (poziom NUTS3).
7. Integracja działań infrastrukturalnych i społecznych
To warunek trwałości efektów transformacji.
8. Wzmocnienie zasady partnerstwa
Szerokie zaangażowanie interesariuszy jest niezbędne dla powodzenia procesu.
Podsumowanie
Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji okazał się jednym z kluczowych instrumentów wspierających transformację regionów węglowych w UE – nie tylko w wymiarze finansowym, ale także społecznym i instytucjonalnym. W wielu przypadkach był impulsem do zmiany podejścia i opracowania długoterminowych strategii lokalnych, w tym harmonogramów odejścia od paliw kopalnych.
Wygaszenie tego mechanizmu po 2027 r. stanowi istotne ryzyko dla tempa oraz społecznej akceptacji transformacji energetycznej w Europie.
Raport powstał we współpracy z CEE Bankwatch Network.
Raport jest dostępny w języku angielskim na stronie:
